Iইছলাম আৰু মুছলিম (মুছলমান) শব্দ দুটা ইটো সিটোৰ সৈতে ওতপ্ৰোতভাৱে জড়িত। ইছলাম হৈছে এটা জীৱন ব্যৱস্থা বা আদৰ্শ, আৰু মুছলমান হৈছে সেই আদৰ্শক কাৰ্যকৰী কৰা ব্যক্তি। পৱিত্ৰ কোৰআন আৰু সহীহ হাদিছৰ আলোকত এই দুয়োটাৰ সংজ্ঞাতত্ত্ব আৰু গভীৰ অৰ্থ তলত বিস্তাৰিতভাৱে দাঙি ধৰা হ’ল: ১. ইছলামৰ সংজ্ঞা আভিধানিক অৰ্থ 'ইছলাম' (الإسلام) শব্দটো আৰবী ভাষাৰ 'ছিল্‌ম' (سلم) আৰু 'ছালাম' ধাতুৰ পৰা আহিছে। ইয়াৰ দুটা মূল অৰ্থ আছে: আত্মসমৰ্পণ কৰা, আনুগত্য স্বীকাৰ কৰা আৰু নিজকে অৰ্পণ কৰা। শান্তি আৰু নিৰাপত্তা লাভ কৰা। অৰ্থাৎ, নিজৰ ইচ্ছা আৰু অহংকাৰ পৰিহাৰ কৰি সৃষ্টিকৰ্তাৰ নিৰ্দেশৰ ওচৰত সম্পূৰ্ণভাৱে নিজকে সমৰ্পণ কৰি জীৱনত প্ৰকৃত শান্তি অৰ্জন কৰাই হৈছে ইছলাম। কোৰআনৰ দৃষ্টিত ইছলাম কোৰআনত ইছলামক আল্লাহৰ দ্বাৰা মনোনীত একমাত্ৰ দ্বীন (জীৱন বিধান) বুলি ঘোষণা কৰা হৈছে: একমাত্ৰ গ্ৰহণযোগ্য জীৱন ব্যৱস্থা: "নিশ্চয় আল্লাহৰ ওচৰত একমাত্ৰ মনোনীত দ্বীন হৈছে ইছলাম।" — [ছূৰা আলে-ইমৰাণ, ৩:১৯] অন্য কোনো পথৰ অগ্ৰাহ্যতা: "আৰু যিয়ে ইছলামৰ বাহিৰে অন্য কোনো দ্বীন বিচাৰিব, তাৰ পৰা সেইটো কেতিয়াও গ্ৰহণ কৰা নহ’ব আৰু সি পৰকালত ক্ষতিগ্ৰস্তসকলৰ অন্তৰ্ভুক্ত হ’ব।" — [ছূৰা আলে-ইমৰাণ, ৩:৮৫] ইব্ৰাহিম (আ.)-ৰ প্ৰতি নিৰ্দেশনাত ইছলামৰ অৰ্থ: "যেতিয়া তেওঁৰ প্ৰতিপালকে তেওঁক কৈছিল: 'আত্মসমৰ্পণ কৰা (আছলিম)', তেওঁ কৈছিল: 'মই বিশ্বজগতৰ প্ৰতিপালকৰ ওচৰত নিজকে সমৰ্পণ কৰিলোঁ'।" — [ছূৰা আল-বাক্বাৰাহ, ২:১৩১] হাদিছৰ দৃষ্টিত ইছলাম হাদিছ শাস্ত্ৰৰ আটাইতকৈ বিখ্যাত 'হাদিছে জিব্ৰাইল'ত ৰাছুলুল্লাহ (ছা.)-এ ইছলামৰ ব্যৱহাৰিক সংজ্ঞা দিছে: হজৰত ওমৰ ইবনুল খাত্তাব (ৰা.)-ৰ পৰা বৰ্ণিত, যেতিয়া জিব্ৰাইল (আ.)-এ মানুহৰ বেশত আহি নবী (ছা.)-ক সুধিলে: "হে মুহাম্মদ, মোক কওক ইছলাম কি?" ৰাছুলুল্লাহ (ছা.)-এ উত্তৰ দিলে: "ইছলাম হ’ল— তুমি সাক্ষ্য দিয়া যে আল্লাহৰ বাহিৰে কোনো সত্য উপাস্য নাই আৰু মুহাম্মদ (ছা.) আল্লাহৰ বাৰ্তাবাহক; নামাজ কায়েম কৰা; যাকাত আদায় কৰা; ৰমজান মাহত ৰোজা ৰখা; আৰু যদি সামৰ্থ্য থাকে তেন্তে বাইতুল্লাহলৈ গৈ হজ পালন কৰা।" — [সহীহ মুছলিম, হাদিছ নং ১] ২. মুছলমানৰ সংজ্ঞা আভিধানিক অৰ্থ 'মুছলিম' বা 'মুছলমান' শব্দটো 'ইছলাম' ক্ৰিয়াৰ কৰ্তা (Noun of Actor)। ইয়াৰ অৰ্থ হ’ল: "যিয়ে আল্লাহৰ ওচৰত নিজৰ শিৰ নত কৰিছে, নিজকে সম্পূৰ্ণ সমৰ্পণ কৰিছে আৰু যাৰ মাজত আনুগত্য আছে।" কোৰআনৰ দৃষ্টিত মুছলমান কোৰআনৰ মতে মুছলমান হৈছে সেই ব্যক্তি, যাৰ চিন্তা, কাৰ্য আৰু জীৱনৰ প্ৰতিটো দিশ আল্লাহৰ ইচ্ছানুযায়ী পৰিচালিত হয়: জীৱন-মৰণৰ সমৰ্পণ: "কোৱা: মোৰ নামাজ, মোৰ কোৰবানী, মোৰ জীৱন আৰু মোৰ মৰণ বিশ্বজগতৰ প্ৰতিপালক আল্লাহৰ বাবেই নিবেদিত। তেওঁৰ কোনো অংশীদাৰ নাই, আৰু মোক ইয়াৰেই নিৰ্দেশ দিয়া হৈছে, আৰু ময়েই প্ৰথম মুছলিম।" — [ছূৰা আল-আনআম, ৬:১৬২-১৬৩] উত্তম কথা আৰু সৎকৰ্মৰ অধিকাৰী: "আৰু সেই ব্যক্তিতকৈ কাৰ কথা অধিক উত্তম হ’ব পাৰে, যিয়ে মানুহক আল্লাহৰ পিনে আহ্বান কৰে, সৎকৰ্ম কৰে আৰু কয়: 'নিশ্চয় মই মুছলমানসকলৰ এজন'?" — [ছূৰা ফুচ্ছিলাত, ৪১:৩৩] ঐতিহাসিক ধাৰাবাহিকতা: কোৰআন অনুসৰি কেৱল নবী মুহাম্মদ (ছা.)-ৰ অনুগামীয়েই নহয়, অতীতৰ সকলো নবী আৰু তেওঁলোকৰ সত্য অনুসাৰীসকলো মুছলমান আছিল (যেনে: ইব্ৰাহিম, মুছা, ঈছা আ.)। "তেওঁ পূৰ্বতেও তোমালোকৰ নাম 'মুছলিম' ৰাখিছিল আৰু এই কিতাপতো..." — [ছূৰা আল-হাজ্জ, ২২:৭৮] হাদিছৰ দৃষ্টিত মুছলমান নবী কৰীম (ছা.)-এ মুছলমানৰ সংজ্ঞা কেৱল আনুষ্ঠানিক উপাসনাৰ মাজতে সীমাবদ্ধ নাৰাখি চৰিত্ৰ আৰু মানৱীয় আচৰণৰ লগত সংযুক্ত কৰিছে: অন্যৰ নিৰাপত্তা সুনিশ্চিত কৰোঁতা: আব্দুল্লাহ ইবনে অম্ৰ (ৰা.)-ৰ পৰা বৰ্ণিত, ৰাছুলুল্লাহ (ছা.)-এ কৈছে: "প্ৰকৃত মুছলিম সেই ব্যক্তি, যাৰ মুখ (জিভা) আৰু হাতৰ অনিষ্টৰ পৰা অন্যান্য মুছলমানসকল সুৰক্ষিত থাকে।" — [সহীহ বুখাৰী, হাদিছ নং ১০; সহীহ মুছলিম, হাদিছ নং ৪০] মানৱতাৰ বাবে শুভাকাংক্ষী: আনাস (ৰা.)-ৰ পৰা বৰ্ণিত, নবী (ছা.)-এ কৈছে: "তোমালোকৰ কোনো ব্যক্তিয়েই প্ৰকৃত বিশ্বাসী হ’ব নোৱাৰে, যেতিয়ালৈকে সি নিজৰ ভায়েকৰ বাবে সেইটোৱেই পছন্দ নকৰে, যিটো সি নিজৰ বাবে পছন্দ কৰে।" — [সহীহ বুখাৰী, হাদিছ নং ১৩] ইছলাম আৰু ঈমানৰ মাজৰ পাৰ্থক্য ইছলামিক আকিদা (বিশ্বাসতত্ত্ব) অনুসৰি: ইছলাম: বাহ্যিক কৰ্ম আৰু আনুগত্যৰ প্ৰকাশ (যেনে: কালেমা পাঠ কৰা, নামাজ পঢ়া, ৰোজা ৰখা আদি)। ঈমান: অন্তৰৰ গভীৰ বিশ্বাস (আল্লাহ, ফেৰেস্তা, কিতাপ, নবী, পৰকাল আৰু ভাগ্যৰ ওপৰত অন্তৰেৰে বিশ্বাস কৰা)। কোৰআনৰ ছূৰা আল-হুজুৰাতত (৪৯:১৪) উল্লেখ কৰা হৈছে যে এজন ব্যক্তিয়ে প্ৰথমে নিজৰ আনুগত্য প্ৰকাশ কৰি 'মুছলিম' হয়, আৰু যেতিয়া সেই বিশ্বাস অন্তৰত গভীৰভাৱে স্থান লয়, তেতিয়া সি প্ৰকৃত 'মুমিন' (দৃঢ় বিশ্বাসী) মৰ্যাদা লাভ কৰে। সংক্ষেপে ক’বলৈ গ’লে, ইছলাম হৈছে সত্য আৰু শান্তিৰ ঐশ্বৰিক পথ, আৰু মুছলমান হৈছে সেইজন যিয়ে অন্তৰেৰে সেই সত্যক মানি লৈ নিজৰ চিন্তা, কৰ্ম আৰু আচৰণক স্ৰষ্টাৰ নিৰ্দেশত পৰিচালিত কৰে।